Muzieklessen aan ouderen kennen één algemeen kenmerk: degene die de muziekles volgt wil graag leren musiceren. Voor het overige is de variëteit oneindig: individuele lessen, duolessen, groepslessen, lessen in ensemblevorm; korte lessen, lange lessen; wekelijkse lessen, lessen in een lagere frequentie, lessen op aanvraag; lessen op een muziekschool, bij de docent thuis, bij de leerling thuis – het is allemaal mogelijk, en in de praktijk komt het ook allemaal voor.
Globaal gesproken is elke vorm van les goed onder te brengen in het model Didactische Analyse. Dat model beschrijft het proces van leren als een cyclus:
- Er is sprake van een beginsituatie: wat de leerling kan, wat de docent kan, de context;
- Op basis van die beginsituatie wordt, expliciet maar ook vaak impliciet, een doelstelling verwoord: “ik wil dít – of juist dát – leren”;
- Dan gaan leerling(en) en docent de les in – het liefst een “krachtige leeromgeving” waarin de leerinhouden (wat leer ik), de didactische werkvormen (hoe wordt de les gegeven), de groeperingsvormen (in welke samenstelling vindt de les plaats), de gebruikte media (hulpmiddelen; denk aan bladmuziek maar ook aan audiovisueel materiaal) en de opvoedingsrelatie (de manier waarop er met elkaar omgegaan wordt in de les) elkaar versterken;
- Tenslotte wordt (ook hier weer expliciet maar dikwijls ook impliciet) geëvalueerd: wat heeft de les ons gebracht? Waar moet ik aan werken? Wat gaan we de volgende les doen?
Het is daarbij van belang te bedenken dat niet alleen de oudere leerling leert. Ook de docent leert door het lesgeven – en wanneer het gaat om het lesgeven aan ouderen, voor velen een relatief onbekend terrein, is het extra belangrijk dit te onderkennen. Ook de docent kent een beginsituatie, heeft doelen, leert in een krachtige leeromgeving, en kan vervolgens analyseren wat hij geleerd heeft. En door dit te doen wordt hij beter in zijn vak.
De les aan oudere leerlingen wordt uiteraard “gekleurd” door specifieke kenmerken van het lesgeven aan ouderen. Van groot belang zijn daarin zaken als het lesgeven in dialoog, onderwijs op maat, aandacht en waardering voor de biografie van de oudere, en het serieus nemen van de specifieke wensen van de oudere leerling van cruciaal belang zijn.
De cyclus het leren van/lesgeven aan ouderen is ingebed in meer algemene ideeën over wat lesgeven en les nemen is – het referentiekader van de leerling en de docent. Dat wordt weer beïnvloed door een meer algemeen maatschappelijk referentiekader, waarin algemene ideeën (en soms vooroordelen) een rol spelen. Ideeën over wat bijvoorbeeld muziek is, hoe muziek leren verloopt, en wat ouderen zijn en kunnen.
In het project hebben we ons eerst een algemeen beeld gevormd van bestaande praktijken van lesgeven aan ouderen. Vervolgens hebben we gefocust op vier thema’s die van bijzonder belang zijn bij het lesgeven aan ouderen: