Beeld en auteursrecht

​​Er wordt binnen het HBO veel gekopieerd uit kranten, boeken, tijdschriften en andere publicaties, zowel van papier als digitaal. Er worden illustraties gebruikt voor het onderwijs, die beschermd worden door de Auteurswet. Denk bijvoorbeeld maar aan reproducties van schilderijen, grafieken, tabellen, cartoons etc. 

{{'ShareCounter_Share_Label' | i18n}}:
{{'ShareCounter_Share_Label' | i18n}}:

Vrijwel elk werk dat een beeldend kunstenaar, fotograaf, architect, illustrator of ontwerper maakt, wordt beschermd door het auteursrecht, ook wel beeldrecht genoemd.

Pictoright is de auteursrechtenorganisatie voor niet bewegend beeld van visuele makers in Nederland: Illustratoren, beeldend kunstenaars, grafisch ontwerpers, fotografen, architecten en andere beeldmakers (of hun erfgenamen). Op de website van Pictoright kun je meer informatie vinden over dit onderwerp. Hier staan ook toestemmingsformulieren voor reproductie van materiaal.

Ook al is het niet een werk van grote culturele waarde, zodra het gaat om originaliteit, dan valt het werk onder het auteursrecht. De maker mag daarom zelf bepalen wat er met zijn of haar werk gebeurt, of het in een publicatie kan worden opgenomen, of op televisie of internet mag worden vertoond etc. In  principe is er toestemming nodig  om die werken openbaar te maken.

In het onderwijs hoeven we niet voor elk kopietje toestemming te vragen omdat er in de Auteurswet uitzonderingen zijn ten behoeve van het algemeen belang. Daarom mag een auteursrechtelijk beschermd werk onder bepaalde voorwaarden zonder toestemming van de auteur gebruikt worden.

Kijk bij het overnemen van materiaal, waarvoor toestemming nodig is, altijd onder welke voorwaarden een werk gebruikt mag worden. Als het auteursrecht geregeld is via de Creative Commons kan het zijn dat je vrijer en flexibeler om kan gaan met het auteursrecht.

Vuistregels

Meerdere vuistregels kunnen behulpzaam zijn bij gebruik van afbeeldingen binnen het onderwijs. Zie bijvoorbeeld Presentaties en posters.

Bronvermelding verplicht

Bronvermelding is auteursrechtelijk verplicht. Het werk mag niet gewijzigd worden en het werk moet al eerder openbaar zijn gemaakt (een ongepubliceerd werk mag je niet gebruiken).


Ideeën

Op een idee kan je geen auteursrecht hebben. Het moet gaan om een praktische uitwerking. Bijvoorbeeld het idee om schilderijen te maken waarin een snede wordt aangebracht in het doek is niet beschermd, maar een bepaald schilderij dat gemaakt is met deze techniek is wel beschermd. Dus je mag wel schilderijen maken waarin ook kerven of sneden zijn aangebracht, maar je mag niet één bepaald schilderij met zo'n snede namaken.


Stijlen

Een bepaalde stijl is niet beschermd. Je mag dus wel een werk maken in de stijl van een andere kunstenaar of ontwerper, maar je mag niet een specifiek werk namaken.


Bouwtekeningen

Zoals gezegd rust ook op (bouw)tekeningen en schetsen auteursrecht. Dat houdt in dat niemand deze zonder toestemming mag verspreiden of kopiëren, maar ze mogen ook niet gebruikt worden om er mee te bouwen. Wel mag je voor eigen gebruik foto's, een film en andere afbeeldingen maken van een door een architect ontworpen gebouw. Deze afbeeldingen mogen ook zonder toestemming verkocht of op een andere manier verspreid worden, behalve als het gebouw de hoofdafbeelding is. Het auteursrecht op een bouwtekening duurt tot 70 jaar na de dood van de architect, of als het ligt bij de werkgever, tot 70 jaar na het ontstaan van de tekening.


Verveelvoudiging

Als een werk met toestemming van de maker een keer is verveelvoudigd en op de markt gebracht, dan is een eventuele latere verkoop van deze verveelvoudiging meestal toegestaan.


Portretrecht

Wanneer het gaat om een foto of een afbeelding waar een persoon of meerdere personen herkenbaar zijn, gelden er nog weer extra regels:

  • De persoon die afgebeeld is, mag het portret kopiëren en (in beperkte mate) publiceren, op voorwaarde dat de fotograaf wordt vermeld
  • Een portret/ foto/ afbeelding die gemaakt is zonder toestemming mag alleen worden gepubliceerd wanneer geen redelijk belang van geportretteerde in gevaar komt
  • Staan er meerdere personen afgebeeld en je wilt deze afbeelding gebruiken, dan zal aan elke afgebeelde persoon toestemming moeten worden gevraagd
  • Wil de maker van een geportretteerde zijn werk publiceren dan moet hij/zij wel toestemming vragen aan degene die afgebeeld is; is deze persoon overleden dan moet, tot 10 jaar na zijn of haar overlijden, toestemming worden gevraagd aan de nabestaanden.
  • Bij de Hanzehogeschool worden regelmatig portretten van studenten of medewerkers gebruikt in flyers of andere materialen. Hiervoor is toestemming nodig van de geportretteerde middels een toestemmingsformulier.

 


Beeldcitaatrecht

Het is toegestaan om te citeren uit (een deel van) een afbeelding, foto, tekening, schilderij of een ander beeld - inclusief films. Ook het maken van een screenshot (schermafdruk) kan onder het beeldcitaatrecht vallen. Een citaat heeft niets te maken met het aantal pixels maar alleen met het doel waarvoor het gebruikt wordt.

Wel worden er verschillende eisen aan het citeren gesteld. De belangrijkste zijn:

 

  • Je moet de bron vermelden waar het beeld uitkomt.
  • Het moet als citaat herkenbaar zijn.
  • Het citaat moet duidelijk een functie hebben. Bijvoorbeeld om een wetenschappelijk werk of betoog te ondersteunen of uit te leggen, een idee duidelijk te maken of om het betreffende beeld aan te kondigen, te bekritiseren of te bespreken. Dit "wetenschappelijk werk of betoog" mag ruim opgevat worden: ook een PowerPoint-presentatie voor het onderwijs valt hier bijvoorbeeld onder.
  • Het citaat mag vooral niet een illustratieve functie hebben, bijvoorbeeld omdat het zo'n leuk plaatje is (artikel 15a Auteurswet). Hergebruik van beeld als versiering is dus niet toegestaan.
  • Ook een logo of een beeldmerk mag je gebruiken bij wijze van citaat. Zo mag je een logo best gebruiken bij een artikel over het product of het bedrijf waar het logo van is of bij een artikel over merkenrecht. Dit noemen we een beeldcitaat.
  • Als je een plaatje gebruikt mag je het niet aanpassen, maar je moet het precies weergeven, wel mag je een detail eruit lichten.
  • Het werk moet al eerder openbaar zijn gemaakt (een ongepubliceerd werk mag je niet gebruiken)

 


Korte overname

In het onderwijs mogen korte stukken gebruikt worden. Het is toegestaan om afbeeldingen uit een boek, tijdschrift of krant te kopiëren, als losse kopie of voor opname in bijvoorbeeld een reader of syllabus, als daarvoor een redelijke vergoeding wordt betaald. (artikel 16 en 16h Auteurswet). Deze vergoedingen worden geïncasseerd door Stichting Reprorecht (voor de losse kopieën) en Stichting UvO (readerregeling). In dit soort compilatiewerken zoals (digitale) readers en (beeld)databanken) mogen van één en dezelfde maker slechts enkele (korte) werken worden opgenomen.

Wat is een korte overname?

 

  • Grafieken, tabellen, schema's en soortgelijke werken mogen in hun geheel als kort werk worden overgenomen (deze tellen per stuk mee voor 200 woorden), mits niet meer dan 25 uit dezelfde oorspronkelijke uitgave.
  • Foto's en/of illustraties tellen per stuk als 200 woorden, mits niet meer dan 25 uit dezelfde oorspronkelijke uitgave.
  • Het aantal woorden dat geldt als een korte overname is vermeld onder het kopje "hergebruik tekst"

 


Lange overname

Gehele werken mogen volgens de onderwijsuitzondering alleen in het onderwijs worden gebruikt als het gaat om korte werken, foto's of kunstwerken. Voor het overnemen van niet-korte stukken, dus langer dan hierboven genoemd, moet je altijd vooraf toestemming vragen aan de auteursrechthebbende(n) voor het gebruik van het werk. Dit kan op de site van Stichting UvO. (zie ook specifieke informatie onder 'Auteursrecht voor docenten')


Kopiëren en mailen
  • Voor het kopiëren of scannen van beeldmateriaal voor eigen oefening, studie of gebruik is geen toestemming nodig.
  • Je mag een werk verveelvoudigen met als doel het exemplaar van een werk te restaureren, of om het raadpleegbaar te houden bij dreiging van verval, om het werk te behouden voor de instelling.
  • Je mag beeldmateriaal niet naar derden sturen via e-mail of op welke andere wijze dan ook.

Scannen en intranet

Anders dan wat velen denken, rust er wel degelijk auteursrecht op werken die op het internet worden vertoond. Ook voor dit gebruik moet je dus de toestemming van de maker hebben. Bij (particuliere) gebruikers is ten onrechte het idee ontstaan dat het auteursrecht niet voor internet geldt.
Let er extra op dat je alleen materiaal gebruikt dat legaal op internet is gezet. Afbeeldingen met een licentie die hergebruik toestaat (zoals een Creative Commons licentie) kun je zonder problemen opnemen in bijvoorbeeld Blackboard.

Veel hogescholen scannen materiaal om het vervolgens uit te printen of via een intranet te verspreiden.

  • Gaat het om materiaal dat je wilt gebruiken als toelichting van de les (reader), en is het niet meer dan een kort gedeelte? Dit valt onder de Readerovereenkomst met Stichting UvO. Daarbij is de afspraak gemaakt dat Stichting UvO dit gebruik kan controleren.
  • Gaat het om materiaal dat gebruikt wordt voor de Hanzehogeschool maar niet voor het onderwijs, dan heb je in principe toestemming van de auteursrechthebbenden nodig. Neem in dat geval contact op met de uitgever(s) / organisatie(s).

Handig zoeken op afbeeldingen hergebruik
  • Je kunt hierop zoeken via Google Afbeeldingen > Geavanceerd zoeken; het onderste zoekveld is "Gebruiksrechten". Je kunt hier selecteren op afbeeldingen met een Creative Commons licentie of ook meteen de optie voor gebruik voor commerciele doeleinden aangeven. Met de optie 'alle' vind je ook afbeeldingen waar rechten op zitten.
  • Dezelfde optie is ook in de standaard google zoekbalk te vinden. Klik hiervoor op 'Tools' nadat je in de tab 'Afbeeldingen' hebt gezocht.
  • N.B.: Let er bij google tools wel op dat je op de webpagina controleert of de afbeelding echt de CC licentie draagt en of maker van de site de rechthebbende is van deze afbeelding.
  • Of gebruik Wikimedia Commons, een verzameling van vrije media die wordt onderhouden door vrijwilligers in plaats van betaalde kunstenaars. 
  • De databank Britannica Image Quest bevat een uitgebreide collectie afbeeldingen waarvoor de rechten zijn afgekocht voor gebruik in het onderwijs van de Hanzehogeschool.
  • Voor meer tips, zie de vuistregels presentaties en posters

Tip: Zoek je de bronpagina van een afbeelding die je eerder had gevonden? Via google afbeeldingen kun je door op het icoon van de fotocamera te klikken ook een afbeelding uploaden waarna erop gezocht wordt:


 

Meer informatie

Vind je je antwoord op jouw vraag niet op de site? Je kunt de vraag ook aan een van de medewerkers van het Auteursrechten Informatiepunt stellen. Wij zoeken het dan voor je uit. Mail ons via aip@org.hanze.nl

Handige sites:

{{'Opbouw_Title' | i18n}}

  • {{item.Title}}
    • {{child.Title}}

  • {{item.Title}}
    • {{child.Title}}

{{'Kernvakken_Title' | i18n}}

  • {{vak.Titel}}

{{'StudieInCijfers_Title' | i18n}}

{{'ShareCounter_Share_Label' | i18n}}:

{{'Contact_Title' | i18n}}

{{'Contact_LabelName' | i18n}} {{vm.name}}
{{'Contact_LabelAddress' | i18n}} {{addressLine}}
{{'Contact_LabelOffice' | i18n}} {{vm.office}}
{{'Contact_LabelAssistant' | i18n}} {{vm.assistantName}} {{vm.assistantName}}
{{'Contact_LabelPhone' | i18n}} {{vm.phone}}
{{'Contact_LabelEmailAddress' | i18n}} {{vm.emailDisplay}}
{{'Contact_LabelWebsite' | i18n}} {{vm.website}}

{{'ThemesWidget_Title' | i18n}}

{{"FocusAreas_Title" | i18n}}

{{'ResearchProject_InfoWidgetTitle' | i18n}}

{{'ThemesWidget_Title' | i18n}}

{{"FocusAreas_Title" | i18n}}

{{'EducationProfile_Title' | i18n}}

{{'EducationProfile_VWO' | i18n}}

{{'EducationProfile_HAVO' | i18n}}

{{'EducationProfile_MBO' | i18n}}

{{'Opleidingen_Title' | i18n}}

{{'Location_Title' | i18n}}

{{'Locations_Title' | i18n}}

{{vm.model[0].Title}}

{{vm.model[0].Street}}
{{vm.model[0].ZipCode}}  {{vm.model[0].City}}

{{'ContactInformation_Title' | i18n}}