Van ‘mannenwerk’ naar een sector voor iedereen

Hoe vanzelfsprekend vinden we het eigenlijk dat een vrouw op een schip werkt? Met die vraag begon de stakeholdermeeting van het Europese project Women on Board.

De bijeenkomst bracht professionals uit de maritieme sector, onderzoekers, trainers en andere stakeholders samen om te bespreken hoe meer vrouwen kunnen instromen én zich kunnen blijven ontwikkelen in de maritieme sector. De discussie ging daarbij al snel over meer dan alleen cijfers. Want als we meer vrouwen in de maritieme sector willen, moeten we ook kijken naar de verhalen, verwachtingen en structuren die bepalen wie zichzelf in deze sector ziet.

Een beroep is niet van nature mannelijk of vrouwelijk

Een van de presentaties tijdens de bijeenkomst begon met een eenvoudige oefening. Deelnemers werd gevraagd zich voor te stellen hoe een arts, advocaat, leraar en kapitein eruitziet. Waarschijnlijk verschijnen er automatisch bepaalde beelden in ons hoofd. Bij sommige beroepen denken we eerder aan een man, bij andere aan een vrouw.

Maar waar komen die beelden vandaan? De presentatie liet zien dat beroepen niet van nature ‘mannelijk’ of ‘vrouwelijk’ zijn. Onze ideeën daarover worden gevormd door geschiedenis, wetgeving, onderwijs, cultuur en de verhalen die we elkaar vertellen. Dat wordt duidelijk wanneer we terugkijken naar de positie van vrouwen op de arbeidsmarkt. In Nederland was het lange tijd vanzelfsprekend dat de man kostwinner was en de vrouw thuis voor het gezin zorgde. Dat idee werd niet alleen cultureel bepaald, maar ook door wet- en regelgeving ondersteund. Zo konden vrouwelijke ambtenaren en leerkrachten in bepaalde gevallen hun baan verliezen wanneer zij trouwden. Pas in 1957 werd de wettelijke handelingsonbekwaamheid van gehuwde vrouwen afgeschaft. Sindsdien is veel veranderd. Vrouwen kregen meer toegang tot onderwijs en de arbeidsmarkt en het beeld van wat een vrouw kan worden veranderde mee. Het voorbeeld van de juridische sector laat dat goed zien: beroepen als advocaat en rechter worden tegenwoordig niet meer vanzelfsprekend als mannenberoepen gezien.

Meer diversiteit gaat ook over veiligheid

Een diverse sector gaat niet alleen over een betere verdeling tussen mannen en vrouwen. Het gaat ook over de vraag of verschillende ervaringen en perspectieven daadwerkelijk worden meegenomen. Dat is juist in de maritieme sector relevant. Mensen werken er vaak in een hiërarchische en internationale omgeving, soms lange tijd op dezelfde locatie en met een relatief klein team. De manier waarop mensen met elkaar communiceren, elkaar aanspreken en omgaan met verschillen kan daardoor grote invloed hebben op de werkomgeving. De IMO benadrukt dat inclusiviteit, gelijkheid, diversiteit en het welzijn van zeevarenden onderdeel zijn van de bredere menselijke factor binnen maritieme veiligheid.

Tijdens de Women on Board-bijeenkomst werd daarom benadrukt dat een veilige werkomgeving niet alleen draait om formele veiligheidsprocedures. Ook dagelijkse interacties en de cultuur binnen een team doen ertoe. Een opmerking die één keer wordt gemaakt, lijkt misschien onschuldig. Maar wanneer bepaald gedrag steeds wordt herhaald en niemand erop reageert, kan het uiteindelijk een normaal onderdeel van de cultuur worden. Vanuit een systemisch perspectief is de vraag daarom niet alleen: wie doet dit?, maar ook: welke patronen in onze organisatie maken dit gedrag mogelijk? Van ‘Why me?’ naar ‘Why us?’ Dit vormde de kern van de tweede presentatie, getiteld ‘Why Me?’ Anu Manickam benaderde het onderwerp vanuit het perspectief van intersectionaliteit en complexiteit. Een persoon is immers nooit alleen vrouw. Iemand heeft ook een bepaalde leeftijd, culturele achtergrond, opleiding, functie, rang, ervaring en persoonlijke situatie. Al die kenmerken kunnen invloed hebben op hoe iemand wordt gezien en behandeld.

Voor iemand die als vrouw in een overwegend mannelijke omgeving werkt, kunnen die verschillende factoren samen een andere ervaring opleveren dan voor een collega met een andere achtergrond of positie. Daarom is het volgens deze benadering belangrijk om niet alleen naar het individu te kijken, maar naar het systeem eromheen: de hiërarchie, de regels, de cultuur en de dagelijkse interacties.Het goede nieuws is dat systemen ook kunnen veranderen. Niet altijd door één grote ingreep, maar juist door kleine veranderingen. Een buddy-systeem, een duidelijke gedragscode, sterke rolmodellen, gesprekken met jongeren of een kleine pilot kunnen allemaal een begin zijn. Wanneer iets werkt, kan het worden opgeschaald.

Begin eerder dan bij recruitment

Een van de belangrijkste inzichten uit de bijeenkomst was dat de oplossing niet pas begint wanneer iemand voor een maritieme opleiding kiest. Beeldvorming ontstaat veel eerder. In de discussie werd gesproken over schoolboeken, media en sociale media waarin traditionele rolpatronen voortdurend worden herhaald. Daartegenover staan voorbeelden waarin kinderen kennismaken met vrouwen in beroepen die zij niet automatisch met vrouwen associëren. Dat kan een groot verschil maken. Als een meisje op jonge leeftijd een vrouwelijke kapitein, engineer of maritieme professional ontmoet, verandert daarmee niet alleen haar beeld van die persoon. Het kan ook haar beeld veranderen van wat voor haarzelf mogelijk is. Daarom gaat Women on Board niet alleen over het aantrekken van meer vrouwen. Het gaat ook over het verbreden van het verhaal dat de sector over zichzelf vertelt.

Samen veranderen

De bijeenkomst eindigde met een belangrijke verschuiving in perspectief. Niet: ‘Why me?’ Waarom moet ik als vrouw hiermee omgaan? Maar: ‘Why us?’ Hoe hebben we samen het systeem ingericht en hoe kunnen we het samen veranderen? Dat betekent dat vrouwen, mannen, werkgevers, opleidingen, beleidsmakers en andere stakeholders allemaal onderdeel zijn van de verandering. En juist daar ligt de kracht van Women on Board: door verschillende perspectieven bij elkaar te brengen, goede voorbeelden te delen en samen te onderzoeken welke veranderingen in de praktijk werken.

Meer vrouwen in de maritieme sector gaat daarmee uiteindelijk niet alleen over vrouwen. Het gaat over de vraag wat voor maritieme sector we willen zijn: een sector waarin talent zich welkom voelt, waarin mensen veilig kunnen werken en waarin iedereen de ruimte krijgt om bij te dragen.

Woman on Board

Lees meer over de onderzoekslijn R2R4RR