Sociale robots in de ouderenzorg: hoe mens en technologie samen een team vormen

Hoe kunnen sociale robots bijdragen aan betere en toekomstbestendige ouderenzorg? Die vraag staat centraal in het onderzoek van Sanja Balalic, docentonderzoeker en promovendus in sociale robotica. Met haar onderzoek naar zogenoemde ‘Human-Robot Teams’ laat ze zien hoe robots kunnen samenwerken met zorgprofessionals en wat dit oplevert voor ouderen. Ook internationaal groeit de aandacht voor haar werk. De afgelopen tijd heeft ze op verschillende congressen gepresenteerd over haar onderzoek.

“We weten dat we in de toekomst te weinig zorgmedewerkers hebben voor het groeiende aantal ouderen,” zegt Sanja Balalic. “Daarom onderzoeken we hoe robots kunnen helpen, zowel voor ouderen als voor de zorgprofessionals. Voor ouderen kijken we hoe het hen kan helpen bij dagelijkse taken en wat dat met hen doet. Voor zorgprofessionals onderzoeken we hoe de robots hun werkdruk kunnen verlagen. Het doel is dat mens en robot elkaar versterken: een Human-Robot Team.”

Het onderzoek vindt plaats in zorginstellingen in Noord-Nederland, waaronder De Hoven in Winsum en verschillende organisaties van TZA Drenthe. Balalic observeert daar hoe sociale robots in de praktijk worden gebruikt en spreekt met ouderen en zorgprofessionals over hun ervaringen en wat de robots betekenen in het dagelijks leven en werk. 

Ook studenten helpen bij het onderzoek. Nadat zij trainingen hebben gevolgd over het gebruik van de robot, helpen zij zorgmedewerkers bij de inzet ervan in de praktijk en dragen zij bij aan het onderzoek door gegevens te verzamelen, observaties uit te voeren en vragenlijsten af te nemen.

Ruimte voor zelfstandigheid en plezier

De reacties van ouderen zijn opvallend positief. Veel mensen vinden het fijn dat een robot hen kan herinneren aan belangrijke momenten, zoals een verjaardag of een afspraak. “Voor ouderen voelt dat heel waardevol,” vertelt Balalic. 

Robots helpen naast herinneringen ook bij dagelijkse routines. Ouderen kunnen eenvoudig vragen welke dag het is of hoe laat een activiteit begint. Ook kleine herinneringen, zoals een robot die aangeeft dat er in de gezamenlijke ruimte koffie klaarstaat, zorgen ervoor dat mensen vaker zelf initiatief nemen. Dat maakt hen minder afhankelijk van de zorgprofessionals en geeft hen weer grip op hun dag.

De robot blijkt bovendien een bron van plezier. Ouderen vragen om muziek uit de jaren vijftig en zestig, laten het robotje dansen of tonen trots aan familie wat het apparaat kan. "Dat was mooi om te zien,” aldus Balalic.

Meer tijd voor contact in de zorg

Ook zorgprofessionals ervaren voordelen. In hun huidige werk kosten kleine, terugkerende taken vaak veel tijd. Een robot kan deze taken deels overnemen. Bijvoorbeeld door bewoners op te roepen voor het gezamenlijk koffiedrinken of hen eraan te herinneren dat het bijna tijd is om zich klaar te maken om te gaan douchen. “Dat scheelt kostbare minuten”, legt Balalic uit. “Daardoor houden zorgmedewerkers meer ruimte over voor persoonlijk contact: iets waar juist veel behoefte aan is.”

Op twee locaties van zorginstelling De Hoven in Winsum maken robots inmiddels deel uit van de dagelijkse routine. Tijdens de reguliere ochtendoverdracht bespreken medewerkers normaliter wat er is gebeurd in de nacht en wat er de komende dag belangrijk is. Nu pakken ze direct de robots erbij en vullen korte opdrachten in, alsof ze een sms sturen. “Dan voeren ze bijvoorbeeld in: ‘Mevrouw Jansen, ik kom over een kwartier bij u. Wilt u zich alvast klaarmaken?’ De robot spreekt die zin later op het juiste moment uit.” Zo ontstaat er geleidelijk een ‘Human-Robot Team’. Balalic blijft onderzoeken hoe alle partijen dit ervaren.

Samen werken aan toekomstbestendige zorg in Noord-Nederland

Dit onderzoek naar Human-Robot Teams is een samenwerking tussen twee Centres of Expertise binnen Health Noord: Ondernemen en Healthy Ageing en wordt mede mogelijk gemaakt door Health Noord. Binnen dit regionale samenwerkingsverband werken verschillende partners samen aan betaalbare en toekomstbestendige zorg in Noord-Nederland. Dat zijn onder andere kennisinstellingen, zorgorganisaties en netwerken zoals TZA Drenthe, waar Balalic ook actief is.

Met steun van Health Noord ontwikkelt Balalic Human-Robot Teams verder in de praktijk. Daarnaast werkt ze aan nieuwe onderzoeksprojecten, zoals het toepassen van hybride dagstructuren in de ouderenzorg.