Ruimte om muzikaal te zijn: onderzoek naar muziekonderwijs met kinderen op de vlucht

Wat vraagt het van een muziekdocent om les te geven aan kinderen op de vlucht? Hoe geef je vorm aan muziekonderwijs wanneer de samenstelling van een groep voortdurend wisselt, een gedeelde taal vaak ontbreekt en kinderen verschillende ervaringen en muzikale achtergronden meebrengen? Vanuit die vragen onderzoekt het lectoraat Kunsteducatie al vier jaar hoe muziekdocenten kunnen aansluiten bij de muzikale ervaringen en behoeften van kinderen die hun land, vaak noodgedwongen, moesten achterlaten. Eén van de inzichten uit dit onderzoek is de invloed van de ruimte op de muzikale beleving van kinderen.

Foto: Emily Wortel

Van muzikale ervaringen naar muzikaal spel 
Vier jaar geleden startte een onderzoeksprogramma van het lectoraat Kunsteducatie in de internationale schakelklassen van een Noord-Groningse basisschool. Hier onderzochten we hoe muziekonderwijs kan aansluiten bij de persoonlijke muzikale ervaringen van deze kinderen.  

In plaats van uit te gaan van een gedeeld repertoire of vaste muzikale normen, stond centraal wat kinderen zelf muzikaal meebrengen en hoe een docent daarop inspringt. Dat werd het vertrekpunt voor betekenisvolle muzikale ontmoetingen, via muzikaal spel. 

De ruimte doet mee 
Gaandeweg ontstond een nieuwe vraag. Niet alleen de docent, de kinderen en de instrumenten bleken van invloed op wat er tijdens het muzikale spel gebeurde. Ook de omgeving speelde een rol. 

Waarom komt in de ene ruimte muzikaal spel eenvoudig op gang, terwijl een andere ruimte het juist afremt? Hoe beïnvloeden geluid, inrichting en materiaalgebruik de manier waarop kinderen spelen, elkaar ontmoeten en zich veilig voelen? 

Deze vragen vormden het vertrekpunt voor het vervolgonderzoek Ruimte voor Muzikaal Spel. Samen met ontwerpers, muziekdocenten, studenten en kinderen onderzochten we hoe leeromgevingen kunnen bijdragen aan muzikaal spel en aan een gevoel van veiligheid, vrijheid en betrokkenheid. 

Daarbij werd de ruimte niet gezien als achtergrond van het onderwijs, maar als een actieve factor die invloed heeft op wat kinderen doen, durven en ontdekken. 

Vier opbrengsten 

Vier jaar onderzoek mondt uit in vier concrete producten: 

• De publicatie Ineens was de hele ruimte van hen bundelt de inzichten uit de ontwikkelpraktijk voor idiocultureel muziekonderwijs in de internationale schakelklassen van de basisschool.  

• De Toolkit Ruimte voor Muzikaal Spel laat zien hoe muziekdocenten ruimte kunnen geven aan muzikaal spel.  

• De kennissynthese Ruimte voor Muzikaal Spel biedt inzicht in de relatie tussen ruimte, muzikaal spel en idiocultureel muziekonderwijs.  

• De set flexibele akoestische panelen, ontworpen door Miruna Matei, alumna van Academie Minerva, combineren een warme, speelse uitstraling met praktische bruikbaarheid voor muziekdocenten die op verschillende locaties werken.

Samen laten de opbrengsten zien dat betekenisvol muziekonderwijs ontstaat in de wisselwerking tussen het pedagogisch handelen van de docent en de ruimte die kinderen krijgen om op talloze manieren muzikaal te zijn. 

Samenwerking 
We werken intensief samen met docenten en studenten van de opleiding Docent Muziek van het Prins Claus Conservatorium. In het project Ruimte voor Muzikaal Spel, mogelijk gemaakt door een KIEM-MV-subsidie van SIA, werkten we ook samen met het lectoraat Facility Management, de Innovatiewerkplaats Campus Design en praktijkpartners Tumult, Lot to Learn en Liz Hayes.