Onderzoek eerstegeneratie­studenten: 'Ik vroeg mij af of ik wel binnen het hoger onderwijs paste'

Zo’n 30 tot 40 procent van hbo-studenten is de eerste in hun familie die hoger onderwijs volgt. Deze groep ervaart vaker psychologische drempels wat bijdraagt aan een hogere uitval. Op 1 september startte het onderzoeksproject KansenKracht. Binnen dit project wordt een tool ontwikkeld om de drempels te herkennen en aan te pakken en docenten te trainen om een inclusieve leeromgeving te creëren.

Tekst: Jan Willem Kerssies

Elanor Kamans, lector Talentontwikkeling in Hoger Onderwijs en Samenleving, is betrokken bij het onderzoeksproject KansenKracht. Ze vertelt over de aanleiding: “Ik deed in het verleden al onderzoek naar eerstegeneratiestudenten. We richten ons toen op studenten in het honoursonderwijs. Ik wilde het graag breder trekken naar alle studenten. We weten dat eerstegeneratiestudenten drempels ervaren in het hoger onderwijs. Op papier is het onderwijs toegankelijk, bij een juiste vooropleiding word je toegelaten. Maar verschillende obstakels zorgen ervoor dat eerstegeneratiestudenten vaker uitvallen.” 

Sociale en culturele factoren  

Eerstegeneratiestudenten, ook wel pionierstudenten genoemd, hebben vaak minder kennis van de geschreven en ongeschreven regels in het hoge onderwijs, hebben weinig rolmodellen in hun omgeving en soms wordt er thuis niet zo veel waarde gehecht aan onderwijs. Ook heersen er in de samenleving sterke vooroordelen over praktisch of lager opgeleide mensen. Deze sociale en culturele factoren beïnvloeden gedachten en gevoelens van pionierstudenten. Het gaat hierbij om bijvoorbeeld niet helpende gedachten als ‘ik ben niet goed genoeg’ of ‘ik hoor hier niet thuis’. “Voor eerstegeneratiestudenten zijn deze factoren vaak minder vanzelfsprekend, omdat zij deze kennis niet automatisch vanuit hun thuissituatie meekrijgen. Ze hebben uiteindelijk ook een relatie tot het studiesucces. Daar zit een proces in wat er niet zou moeten zijn, maar wat er wel voor zorgt dat het voor eerstegeneratiestudenten lastiger is op het hbo”, stelt Kamans. 

Nick Glazenburg studeerde in juli af aan de opleiding Toegepaste Psychologie. Heel lang wist hij niet dat hij eerstegeneratiestudent was. “Als ik terugkijk ben ik nooit echt student geweest. Ik woonde bijvoorbeeld nooit op kamers en reisde iedere dag anderhalf uur heen en terug. Dat kwam mede omdat ik niet de juiste connecties had. Ik ben altijd voorzichtig geweest in de stappen die ik zette. Gelukkig heb ik van mezelf veel discipline en was ik intrinsiek gemotiveerd om mijn diploma te halen. Tegelijkertijd had ik wel graag meer informatie gehad over het zijn van een eerstegeneratiestudent. Zo verraste mij het nogal dat 30 tot 40 procent van de studenten een eerstegeneratiestudent is. Deze kennis had mij mogelijk kunnen helpen om soms minder stress en onzekerheid te ervaren tijdens mijn studie. Ik vroeg mij regelmatig af of ik wel binnen het hoger onderwijs paste. Het besef dat een groot deel van de medestudenten met vergelijkbare vragen en uitdagingen worstelt, had kunnen bijdragen aan meer vertrouwen en een sterker gevoel van verbondenheid.” 

Wise interventions 

Uit onderzoek blijkt dat Wise interventions helpen om obstakels weg te nemen bij eerstegeneratiestudenten, vertelt Kamans. “Deze helpen studenten anders naar zichzelf en hun plek binnen het onderwijs te kijken. Veel studenten vragen zich bijvoorbeeld weleens af of ze wel thuishoren in het hbo of bij hun opleiding. Door verhalen van andere studenten te lezen die dezelfde twijfels hadden, leren zij dat zulke gevoelens heel normaal zijn. Deze ervaringen worden daardoor minder persoonlijk en minder zwaar. Studenten worden vervolgens actief aan het denken gezet, bijvoorbeeld door een advies te schrijven voor toekomstige studenten. Daardoor gaan zij de boodschap sterker geloven en toepassen op hun eigen situatie. Als studenten beseffen dat onzekerheid normaal is, verandert hun gedrag mee. Zij gaan dan bijvoorbeeld vaker contact met medestudenten en docenten. Zo ontstaat een positieve spiraal die kan bijdragen aan meer zelfvertrouwen, betrokkenheid en studiesucces. Opvallend is dat dergelijke interventies vaak sterke positieve effecten laten zien, soms zelfs nog jaren na de uitvoering.” 

Wise interventions worden nog niet heel veel toegepast in het onderwijs, vertelt Kamans. “Dat komt omdat de materialen vaak niet direct beschikbaar zijn, of niet goed aansluiten bij de Nederlandse situatie. Het vraagt ook veel van docenten, denk bijvoorbeeld aan kennis van deze interventies en van obstakels die studenten ervaren. Wat ook een rol speelt is dat docenten het niet fijn vinden om een groep eruit te lichten. Ze willen studenten geen probleem aanpraten. Juist daarom maken we een digitaal platform waarmee we docenten ontzorgen en waarmee iedere student een passende interventie krijgt. Het mooie is ook dat alle studenten mee kunnen doen en dat je geen onderscheid hoeft te maken in een klas.” KansenKracht wordt samen gemaakt met docenten van 12 opleidingen die het platform gaan gebruiken. Ook studenten helpen mee bij de ontwikkeling.  

Training voor docenten 

Vanuit het onderzoek KansenKracht wordt er een training voor docenten en studiebegeleiders ontwikkeld. “De training is nog in ontwikkeling, maar we willen graag bewustwording creëren bij docenten”, vertelt Kamans. “Zij weten vaak niet welke obstakels studenten ervaren. Daarnaast richten we ons op onbewuste vooroordelen. Hoe kleuren deze je beeld als docent op studenten in de klas. Docenten zijn vaak allemaal hoogopgeleid en hebben zich lang in de academische wereld begeven. Ik denk dat het goed is dat je bewust bent dat dit niet voor iedereen geldt.”  

Ervaringen delen 

Nick probeert zijn ervaringen door te geven aan mbo-studenten. “Ik kom zelf van het mbo en ben nu studiebegeleider. Door mijn ervaringen te delen probeer ik andere studenten iets te geven wat ze missen: het horen van een succesverhaal, een ervaringsdeskundige, iemand die vertelt dat het oké is. Ik kan studenten goed helpen in het maken van de keuze om naar het hbo te gaan en om twijfels weg te nemen. Je moet niet bang zijn om te experimenteren of te falen, dat hoort er namelijk gewoon bij. Daar word je uiteindelijk alleen maar sterker van.” Wanneer is KansenKracht geslaagd voor Kamans? “Als het ons lukt om het voor eerstegeneratiestudenten wat soepeler te laten verlopen en dat we bij deze groep twijfels en stress kunnen wegnemen. We hopen dat het onderzoek ertoe leidt dat zorgen bij eerstegeneratiestudenten geen invloed meer hebben op het studiesucces en dat we ze beter binnenboord houden als ze hier zijn.”  

Comeniusbeurs 

In 2026 ontving de Hanze drie Comeniusbeurzen. Met deze beurs kunnen onderwijsinstellingen hun visie op onderwijsinnovatie in de praktijk brengen. Elanor Kamans ontving voor het onderzoeksproject KansenKracht een Leadership Fellows ter waarde van vijfhonderdduizend euro. Deze toekenning is uitzonderlijk, omdat het de hoogste trede van het Comeniusprogramma betreft. Deze beurs zorgt ervoor dat er nu een onderwijsinnovatie Hanzebreed uitgerold kan worden.