Ruimte geven in de muziekles, voorbij uitleg en instructie

Hoe creëer je als muziekdocent ruimte voor de nieuwsgierigheid en autonomie van je leerling? En wat vraagt dat van je eigen handelen, voorbij uitleg en instructie? In het onderzoeksproject Curious Ears onderzocht Imre hoe conservatoriumstudenten kunnen leren om meer ruimte te bieden in de muzieklessen die zij geven.

Het onderzoek werd gefinancierd door NWO-NKO (het Nationaal Kennisinstituut Onderwijs; voorheen NRO) en uitgevoerd binnen het lectoraat Kunsteducatie van Kenniscentrum Kunst & Samenleving. Het onderzoek vond plaats op het Prins Claus Conservatorium. Vijf conservatoriumstudenten volgden een keuzemodule waarin zij hun eigen lespraktijk onderzochten aan de hand van videobeelden van stagelessen.

Ruimte bieden met non-verbaal en muzikaal gedrag
In veel muzieklessen ligt de nadruk op (verbale) instructie: uitleggen, voorspelen en corrigeren. Curious Ears laat zien wat de waarde is van het bieden van ruimte aan de leerling en dat je die als docent ook op non-verbale en muzikale manieren kunt bieden. Denk aan lichaamshouding, gebaren, oogcontact, stilte of het muzikaal uitnodigen tot exploratie.

Geholpen door de video’s leerden studenten preciezer kijken naar dit soort gedrag, bij zichzelf en bij anderen. Ze werden vaardiger in het herkennen van zogenoemd talentvol gedrag bij leerlingen en in het benoemen van docentstrategieën die dat gedrag ondersteunen.

De taak is bepalend
Een belangrijke conclusie uit het onderzoek is dat openheid niet los gezien kan worden van de taak die een docent aanbiedt. Taken die vooral draaien om goed of fout laten weinig ruimte voor eigen inbreng, ongeacht hoe open een docent zich opstelt. Talentvol gedrag ontstaat juist wanneer taken meerdere oplossingsrichtingen bieden en uitnodigen tot onderzoek. Het gesprek over de taak, en de bereidheid die aan te passen, blijkt essentieel. Daarmee verschuift de aandacht van alleen docentgedrag naar het ontwerp van het onderwijs.

Leren verloopt niet lineair
Studenten doorliepen uiteenlopende leertrajecten, beïnvloed door hun diverse achtergronden, ervaringen en interesses. De ene student leerde door interactie en experiment. De ander door het ontwerpen van taken en het werken met zowel concrete observaties als abstracte gegevens. De vijf studenten lieten zien dat je vergelijkbare leeruitkomsten kunt bereiken met uiteenlopende leerstrategieën en leertrajecten. Het laat volgens Imre zien dat leerprocessen niet lineair verlopen en dat het belangrijk is daar ruimte aan te bieden.

Open onderwijs vergroot betrokkenheid
De keuzemodule zelf was daarom bewust open opgezet. Studenten hadden vrijheid in de keuze van stagelessen, analysemethoden en opdrachten. Die openheid vergrootte de betrokkenheid en stelde studenten in staat hun leerproces te verbinden aan hun eigen vragen en praktijk. Het onderzoek benadrukt daarmee de waarde van openheid in het ontwerp én de uitvoering van onderwijs, zeker in opleidingen waarin studenten zelf toekomstige docenten zijn.

Werkboek voor onderwijs en professionalisering
Een concrete opbrengst van Curious Ears is een nieuw ontwikkeld werkboek voor het analyseren en oefenen met openheid in muzieklessen vanuit dynamisch perspectief. Het werkboek is bedoeld voor gebruik op conservatoria, maar ook voor docentprofessionalisering op muziekscholen en centra voor de kunsten.

Met Curious Ears draagt de Hanze bij aan praktijkgericht onderzoek dat laat zien hoe onderwijs, onderzoek en professionele ontwikkeling elkaar kunnen versterken.

Lees hier het verslag en het werkboek

Bezoek de projectpagina van Curious Ears